Felietony-wywiady




Jedną z bardzo potrzebnych reform jest reforma systemu edukacji. Chodzi bowiem o to, aby odzyskać polskie elity, które w czasie wojny były mordowane, a po wojnie, w okresie PRL, deformowane. Niestety, po roku ’89, w dalszym ciągu brakuje konstruktywnego pomysłu na to, jak te elity odzyskać. Co gorsza, wraca się ciągle do ideologii utylitaryzmu, która prowadzi do dehumanizacji życia osobistego i społecznego, niezależnie od tego, czy rządzi lewica czy prawica. Utylitaryzm to wielka pułapka. Polega ona na tym, że każdy człowiek, bogaty i biedny, wykształcony i niewykształcony, zostaje sprowadzony do roli narzędzia, zaś cel życia zostaje zagubiony. Tymczasem ten cel zdobywa się dzięki odpowiedniemu wychowaniu i wykształceniu o nastawieniu świadomie nieutylitarnym.
 

Wykształcenie mające na uwadze cel jest inne niż to, które ma na uwadze środki i narzędzia. Można opracować nowy typ samolotu, jeszcze doskonalszy niż poprzedni, można zrobić jeszcze doskonalsze wiertło, ale ani samolot, ani wiertło nie generują samoczynnie celu ludzkiego życia i sposobu w nim uczestniczenia. Do tego potrzebne jest odpowiednie wykształcenie. W tradycji określano je mianem wykształcenia wolnego – artes liberales. Wolnego dlatego właśnie, że jest dla człowieka, który potrafi uczestniczyć w celu swojego życia. A cel nie jest środkiem, nie jest narzędziem. 

Jakie dziś ramy powinno nadać się wykształceniu humanistycznemu? Wydaje się, że w grę wchodzą tu cztery przedmioty: greka, łacina, retoryka i filozofia klasyczna – jako najbardziej podstawowe, a których, niestety już w programach szkolnych nie ma. To zaś oznacza, że wykształcenie takie zostało po prostu wyeliminowane, a co za tym idzie zostało zdehumanizowane. 

Dlaczego właśnie te cztery przedmioty powinny być punktem odniesienia przy układaniu programu edukacji humanistycznej na poziomie szkoły średniej? Dlatego że przedmioty te nie są ograniczone do pewnej specjalności tylko, ale mają walor uniwersalny. Greka i łacina dostarczają słownictwa, które obecne jest we wszystkich językach europejskich, i to słownictwa, które dotyczy spraw dla kultury najważniejszych. I nawet jeśli w danym języku jest odpowiednik słowa greckiego lub łacińskiego, to i tak używamy słów jednego z tych języków, a nie słów rodzimych. Mówimy „kultura”, a mogliśmy powiedzieć „uprawa”, mówimy „substancja”, a moglibyśmy powiedzieć „podstawa”, mówimy „chronologiczny” a moglibyśmy powiedzieć „uwzględniający czas”. Takich przykładów są tysiące. Zrozumieć własny język polski, to znać najpierw język grecki i łaciński. A jeżeli humaniście zależeć powinno na tym, żeby język ojczysty rozumieć, to po prostu musi on sięgać do greki i łaciny.

Ale jest jeszcze retoryka i filozofia. I te przedmioty ujęte klasycznie posiadają wymiar uniwersalny, nie są tylko jednym z przedmiotów jak chemia czy biologia. Retoryka klasyczna dotyczy umiejętności opanowania wysokiej kultury słowa, zarówno pisanego jak i mówionego w każdej okoliczności. Umiejętność swobodnej werbalizacji myśli jest umiejętnością jak najbardziej ludzką, którą powinien posiadać każdy człowiek, a cóż dopiero humanista. Tymczasem na co dzień i od święta doświadczamy, jak wielkie problemy stwarza umiejętność poprawnego, stosownego i bogatego wypowiadania się. Odnieść można wrażenie, że przedmiot zwany językiem polskim nie jest po prostu w stanie spełnić pokładanych w nim nadziei. Ten przedmiot obejmuje zbyt mało godzin lekcyjnych i z kolei zbyt wiele materiału, co sprawia, że tu właśnie nie przekłada się na zdobycie umiejętności praktycznych, czyli umiejętności sprawnego mówienia i pisania, którą można też określić mianem wysokiej kultury literackiej.

A wreszcie filozofia. Wokół tej dziedziny pojawia się najwięcej nieporozumień. I słusznie. Dlatego trzeba podkreślić, że z punktu widzenia dydaktycznego chodzi przede wszystkim o filozofię klasyczną, a nie jakąkolwiek. Filozofia, w odróżnieniu od wielu innych nauk, niejedno ma imię. To imię, o które chodzi w wykształceniu humanistycznym na poziomie szkoły średniej, dotyczy filozofii klasycznej, a więc tej która ukazuje podstawy rozumienia tego, co rzeczywiste i która pozwala ogarnąć całość rzeczywistości w jej racjach ostatecznych. Takie poznanie nie jest spekulacją, ale mądrością – bo to jest właśnie imię filozofii klasycznej: miłość mądrości.

Dezintegracja programu nauczania i nadmierny nacisk na utylitaryzm prowadzi do regresu kultury, blokuje rozwój elit, które potrafiłyby szerzej patrzeć na świat, choć w poczuciu odpowiedzialności za własną ojczyznę. Dlatego warto przywrócić kanon edukacji klasycznej tam, gdzie jest ku temu zainteresowania i są możliwości, czy to będą szkoły państwowe, czy prywatne. Ale efekty będą niezwykłe. Trzeba się tylko odważyć i przywrócić do edukacji: grekę, łacinę, retorykę i filozofię klasyczną. Kanon ten sprawdzał się przez wieki, a właściwie przez ponad dwa tysiące lat. Sprawdzi się i teraz.

Piotr Jaroszyński

Encyklika Jana Pawła II Evangelium vitae skierowana jest do biskupów, do kapłanów i diakonów, do zakonników i zakonnic, do katolików świeckich, a...

W publicystyce poświęconej najtragiczniejszym wydarzeniom XX wieku próbuje się bardzo często winę za całe zło zrzucić na jakąś jedną osobę, np....

Pocałunek ziemi Adam Mickiewicz, pisząc «Pana Tadeusza», był jeszcze człowiekiem młodym, nie miał nawet 40 lat. A jednak arcydzieło to posiada tak mocną...

Marzec w Polsce to miesiąc, w którym zima z wolna ustępuje miejsca wiośnie. Kto jest czuły na przyrodę, ten lubi obserwować tę cudowną walkę pór...

Suwerenność każdego dojrzałego narodu opiera się na dwóch podstawach: na własnej ziemi i na własnej kulturze. Gdy jakaś społeczność traci ziemię i...

We współczesnym świecie zachodnim obserwujemy działania, których celem jest rozbicie rodziny i osłabienie więzi narodowych. Następuje swoista...

Świat ekonomii i biznesu jest tajemniczy i zarazem drażliwy. Wielu z nas odnosi wrażenie, że jest on moralnie brudny, ponieważ jest to świat...

Narodowa lekcja - recenzja Na książkę „Niezapomniane twarze” prof. Witolda Kieżuna składa się 16 krótkich opowiadań. Całość podzielona jest na cztery części, które obejmują...

Przeniesienie odpowiedzialności finansowania religii w szkołach na samorządy może doprowadzić do sytuacji, w której ze względu na problemy finansowe...

Wielki Jubileusz to okazja do zrobienia pewnego remanentu. Szczególnie ważny jest problem obecności Kościoła i chrześcijaństwa w życiu społecznym....

Nowa Lewica – wojna demonów Nie zrozumiemy walki toczonej w obrębie socjalizmu ani przez pryzmat konfliktu jednostek, ani przez pryzmat walki klas. Ponad tą walką toczy się...

Z prof. Piotrem Jaroszyńskim o wadze nauki w naszym życiu rozmawia Piotr Czartoryski-Sziler W tym roku ukazała się w prestiżowym wydawnictwie Rodopi...

Gender i młodzież Jeżeli chcemy ocalić dzieci przed gender, to korzystajmy przede wszystkim z naszego autorytetu jako rodziców. Dziecko bowiem, przychodząc na świat,...

Jest rzeczą zrozumiałą, że niedostatek, choroba czy brak powodzenia są przyczynami, dla których ludzie czują się nieszczęśliwi. Trudno się cieszyć,...

Nasz obraz komunizmu ukształtowany został pod wpływem bardzo wyrazistych form przemocy, takich jak: rewolucja, więzienia, łagry. Tymczasem komunizm...

Zamożni katolicy w Polsce często wstydzą się swej zamożności, a przynajmniej czują się niezręcznie. Widzą wokół ludzi biednych i mają poczucie, że...

Wywiad z prof. dr hab. Piotrem Jaroszyńskim zamieszczony w: Inalde Business School Universidad de la Sabana, Colombia El Dr. Piotr Jaroszynski,...

Gnoza jest dość tajemniczym ruchem religijno-intelektualnym, który zaczyna krystalizować się w 2 wieku po Chr. Odnaleźć w niej możemy wiele wątków...

Nasze wyobrażenie o emigracji jest dość powierzchowne, a nierzadko mylne. Przede wszystkim emigracja polska w XX wieku była tak różnorodna, że nie...

Rodzina – zgodność dusz Pokrewieństwo tworzy ramy życzliwości, ale to za mało, aby powstał głębszy kontakt między członkami rodziny, aby zrodziła się wzajemna miłość i...

Józef Brandt tak polski Jest ciekawe, że Polska nie tylko w okresie niepodległości, ale również w czasach zaborów była atrakcyjna dla cudzoziemców. Wielu z nich postanowiło...

Gdy Józef Conrad miał siedemnaście lat, marzenie, aby wyjechać w świat i zostać marynarzem, nabrało realnego kształtu. Nadszedł dzień wyjazdu. Był...

Wiek XX jest wiekiem niesłychanego postępu w nauce. Widać to szczególnie na przykładzie techniki, która tym różni się od rzemiosła, że bazuje nie na...

Nie wystarczy czytać Pismo Święte, trzeba jeszcze je rozumieć. A nie jest to takie proste, ponieważ język Pisma ma charakter w wielu wypadkach...

Gender w natarciu Znana wieloletnia promotorka gender zostanie nowym pełnomocnikiem rządu do spraw równego traktowania. Małgorzata Fuszara zastąpi na tym stanowisku...

Są pisarze, których dzieła czyta się z zainteresowaniem, ale tylko raz; są jednak i tacy, do których chętnie wraca się wielokrotnie, bo tchnie z...

Sejm został rozwiązany, czekają nas wybory. Ale przed wyborami jest jeszcze kampania wyborcza. Partie czy właściwie komitety wyborcze na różne...

Totalitarne zagrożenie Święty Jan Paweł II był niezwykle wnikliwym obserwatorem i demaskatorem zagrożeń, jakie noszą ze sobą dzisiejsza cywilizacja, jej kultura i nauka....

Rozpoczynamy okres Wielkiego Postu. W dawnej Polsce postu zazwyczaj przestrzegano bardzo ściśle. Czytamy, że na ziemiach polskich w pierwszych...

Już wkrótce Nowy Rok. Składać będziemy sobie po raz kolejny kolejny życzenia, strzelać będą korki od szampana i petardy, grać będą orkiestry i...