Felietony-wywiady
Człowiekowi zawsze grozi to, że albo będzie potraktowany jak rzecz (gdy na przykład zostanie przewrócony i kopnięty, tak jakby był drewnianym klockiem), albo też że potraktowany będzie jako żywe narzędzie. Pierwsza sytuacja jest bardzo czytelna, zdarzyć się może komuś, kto zostanie napadnięty przez chuliganów, albo kto musi żyć w ustroju chuligańskim, który zinstytucjonalizował traktowanie człowieka jako rzeczy. Od roku 1917 dziesiątki, a nawet setki milionów ludzi było świadkami i ofiarami takiego traktowania. Czym jednak jest to drugie zagrożenie - stanie się żywym narzędziem?

Żywym - a więc już nie rzeczą, narzędziem - a więc jeszcze nie osobą. Takim żywym narzędziem są oczywiście zwierzęta. Chłop nie pyta konia, czy chce ciągnąć pług, lecz po prostu bierze go za uzdę i zaprzęga. Wszelako w Grecji i w Rzymie był stan ludzi, których określano mianem niewolników. Jak powie Arystoteles: „Jest zaś narzędziem ponad narzędzia każdy sługa" (Polityka, I, 2, 5). A więc i człowiek może być traktowany jako żywe narzędzie; nie każdy, lecz ten, który jest niewolnikiem.

W świecie zachodnim nie ma już stanu niewolniczego i wydawałoby się, że dziś o żywym narzędziu można spokojnie zapomnieć. A tymczasem tak nie jest. I dziś człowiekowi, również z tzw. Zachodu, niebezpieczeństwo bycia żywym narzędziem ciągle zagraża. Jednak człowiek tylko niekiedy zdaje sobie z tego sprawę.

Bierze się to stąd, że patrzymy na problem niewolnictwa powierzchownie i w formie zideologizowanej, a więc wyobrażamy sobie plantację a na niej Murzyna, którego batem bije nadzorca. Tymczasem patrząc głębiej, zobaczymy, że problem ten w Grecji wyglądał inaczej. Grekom nie tyle imponowała władza nad niewolnikami, ile odczuwali oni konieczność posiadania niewolników do wykonywania różnych prac służebnych, gdyż dzięki temu sami mogli swobodnie oddać się polityce lub filozofii. Istniał natomiast następujący problem teoretyczny (a nie ideologiczny!):

Czy pewni ludzie nie są niewolnikami z natury? Arystoteles się wahał - raz mówił, że tak, innym razem, że jednak nie, że wielu wolnych ma duszę niewolnika, a wielu niewolników ma duszę ludzi wolnych. Cóż więc znaczy w tym przypadku „posiadać duszę człowieka wolnego"? Rzecz ciekawa, Arystoteles wcale nie analizuje wolności jako takiej - ani wolności obywatelskiej, ani też wolności osobistej. Zwraca się natomiast wielokrotnie w stronę... rozumu. To rozum decyduje o byciu wolnym.

Kto jest niewolnikiem z natury? Ten, „kto o tyle tylko ma związek z rozumem, że go spostrzega u innych" (Polityka, I, II, 13), a także ten, kto „nie posiada zdolności do rozważania" (bouleutikon) (ibid., I, V, 6). Dlaczego właśnie tak? Odpowiedź jest prosta: człowiek, który nie umie posługiwać się własnym rozumem dla odróżnienia prawdy od fałszu, środków od celu, ten doskonale nadaje się na niewolnika i staje się niewolnikiem. Cóż z tego, że jest wolny, skoro jego wolność jest nierozumna? Wolność nierozumna niczym nie różni się od zachcianek, a zachcianki wprawdzie są własne, lecz ich cele są cudze.

Bezrozumny człowiek, którego próbuje się upoić hasłem wolności, staje się dla spryciarzy żywym narzędziem dochodzenia do pieniędzy i władzy. Żywym - ponieważ zdolny jest oglądać obrazki i czytać napisy, narzędziem - ponieważ nie rozumie prawdziwego celu, dla którego został użyty.

W ten sposób w najbardziej nawet liberalnej cywilizacji wrócić może niewolnictwo znaturalizowane. Tej naturalizacji pomaga szkoła, która nie uczy, polityk, który kłamie, mass media, które zabawiają się efektami socjotechnicznymi i kosztem rozumu manipulują podświadomością. Wówczas samo państwo staje się plantacją pielęgnującą żywe narzędzia, którym wcale niełatwo jest wytłumaczyć, że... są niewolnikami, skoro nie rozwinęli zdolności do refleksji. Takie niewolnictwo nie boli, ale człowiek jako osoba jest zdegradowany. Kto wie, czy dziś niepostrzeżenie i Polska nie staje się taką plantacją?

Piotr Jaroszyński
"Naród tylu łez"

Z prof. Piotrem Jaroszyńskim, kierownikiem Katedry Filozofii Kultury KUL, rozmawia Krzysztof Losz. Działacze PO rozdają trójwymiarowe ulotki....

Józef Szaniawski odszedł za wcześnie. Nie tylko dlatego, że jeszcze przez wiele lat mógł cieszyć się życiem, ale również dlatego, że miał nam...

Do wyników ostatnich wyborów parlamentarnych należy podchodzić ostrożnie, choć niewątpliwie mają one olbrzymie znaczenie. Przełamane zostało...

Gender: rozbiór słowa Inwazja gender na Polskę została sprytnie obmyślona. Chodzi bowiem o zapanowanie nad społeczeństwem katolickim, w którym Kościół jest żywy i ciągle...

Pojęcie ETHOSU jest u swych greckich źródeł związane z obyczajowością (gr. ethos – obyczaj). Miało znaczenie przede wszystkim moralne, ale w...

Jak odtruć historię? Przez prawie pół wieku państwo zwane PRL robiło wszystko, aby świadomość historyczna Polaków w odniesieniu do II wojny światowej była jednostronna:...

Jednym z modnych i powracających ciągle słów jest słowo „tolerancja". Pojawia się ono najczęściej w dyskusjach zahaczających o problemy społeczne,...

Gender: przechytrzyć Kościół Oficjalne stanowisko Kościoła w sprawie gender jest jasne. Mogliśmy je poznać z ust samego Papieża Benedykta XVI (21.12.2012), a więc w skali...

Marsz do zwycięstwa Sobotnia manifestacja w obronie Telewizji Trwam to początek odradzania się naszego Narodu, a równocześnie swoisty test, który tym, którzy jeszcze...

Przyjaźń Ludzie nawzajem się potrzebują, dlatego utworzyli różne wspólnoty, jak miasta, państwa, organizacje międzynarodowe. Potrzebują się też w mniejszych...

Kiedy zastanawiamy się nad problemem politycznej odpowiedzialności za naród, to najpierw trzeba bliżej określić, KTO jest odpowiedzialny za naród, i...

Ministerstwo Edukacji Narodowej na wniosek Klubu Poselskiego Twój Ruch zleciło kuratoriom oświaty zebranie informacji na temat przypadków pedofilii...

Powstanie PRL-u było dla naszego narodu wstrząsem, którego nie można porównać ani z zaborami, ani z wojną. Nie chodzi tu o skalę zniszczeń...

Okres, który poprzedza wybory, nazywany jest czasem walki przedwyborczej. Walka ta prowadzona jest przede wszystkim w mediach. Warto zastanowić się,...

Polska rosła i dojrzewała w kręgu cywilizacji łacińskiej, dlatego wspólnym dobrem narodu jest prawda. Nie można tego zbagatelizować, ani też...

Jednym z najważniejszych czynników determinujących kierunek zmian w najbardziej podstawowych dziedzinach życia, takich jak ekonomia, polityka,...

Kolejną pułapką zastawioną na Polonię jest wprost niewiarygodne zawężenie możliwości wyboru. Polonia może głosować tylko w jednym okręgu wyborczym....

Krzysztof Kamil Baczyński pisał kiedyś w wierszu Polacy:...O, przeklęty ten, który nie wierzy wystygłym prochom ludu i serc żywych grozie; bo kto...

Z będącym niedawo w Chicago filozofem kultury, wykładowcą KUL-u prof. Piotrem Jaroszyńskim o ustroju, monarchii i biurokracji rozmawia Paweł Styrna....

Z prof. Piotrem Jaroszyńskim, kierownikiem Katedry Filozofii Kultury Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, rozmawia Mariusz...

Chluba Kościoła i Narodu Większość z nas ma dość mgliste pojęcie o realiach pracy misjonarzy. Zazwyczaj gdy słyszymy o misjach, to przychodzą nam na myśl zdjęcia, na których...

Minęła dwieście szósta rocznica uchwalenia wiekopomnej Konstytucji 3 Maja. Choć w naszej tradycji prawniczej konstytucjami od połowy XVI wieku zwano...

Wakacje to czas odpoczynku. Dla mieszkańców miast, którzy wybiorą się na wieś, jest to dodatkowo szansa na zwolnienie tempa życia, na swego rodzaju...

Głośmy prawdę, a błąd sam się zniszczy Z prof. Richardem J. Fafarą, filozofem z Adler-Aquinas Institute w USA, rozmawia Beata Falkowska. Co spowodowało, że katolicki Papież Jan Paweł II...

Im dłużej zastanawiamy się nad kryzysem praworządności w naszym kraju, tym więcej odkrywamy przyczyn, z których jedne pojawiają dziś, inne zaś...

Piętno totalitaryzmu ukrytego Z prof. Piotrem Jaroszyńskim, kierownikiem Katedry Filozofii Kultury Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, głównym organizatorem IX...

Techniki przekazywania informacji w prasie, radiu i telewizji są dziś tak udoskonalone, że odbiorcom pozostawiają...

Pod wpływem naporu zła ogarniają nas czasem zwątpienia. Patrzymy w przyszłość i nie widać jakiegoś prześwitu, przez który człowiek lub naród mógłby...

Na różne sposoby można paraliżować współdziałanie, ale jeden ze sposobów jest szczególnie zmyślny - jest nim pomieszanie języka. Tak stało się w...

Nowa Lewica Powrót marksizmu Rok 1989 (choć był to dłuższy proces) przyjmuje się często jako symboliczną datę upadku komunizmu w bloku sowieckim i rozpadu Związku Sowieckiego....